Historie

Zuidhorn is een dorp, en tevens de naam van de Gemeente, in het Groningse Westerkwartier. De huidige gemeente is ontstaan na de gemeentelijke herindeling op 1 januari 1990. De vier gemeentes Aduard, Grijpskerk, Oldehove en Zuidhorn. Deze vier gemeentes zijn nog terug te zien in de gemeentevlag, waarbij de vier groene ‘zwanen’ staan voor de vier voormalige gemeentes.

Forensengemeente
De gemeente (en het dorp) was van oorsprong agrarisch gericht. Door de ontsluiting via de N355 (“Friesestraatweg”), de treinverbinding tussen Groningen en Leeuwarden, de toegenomen mobiliteit én het aanwijzen van Zuidhorn als groeikern werd Zuidhorn meer en meer een forensengemeente. De nadruk ligt hierbij op de stad Groningen.

Zuidhorn is daardoor relatief gezien, ten opzichte van andere plaatsen in het Westerkwartier, veel sterker gegroeid, de inwoners zijn gemiddeld genomen hoger opgeleid en de gemeente is als “welvarend” te bestempelen. Het aanboren van een gasveld bij Grijpskerk heeft aan de (stijgende) welvaart ook behoorlijk bijgedragen.

Het dorp Zuidhorn telde op 1 januari 2006 bijna 6.600 inwoners.

Ontstaan en ligging
Sluis Gaarkeuken, v. StarkenborghkanaalZuid- en Noordhorn, gescheiden door het van Starkenborghkanaal, zijn ontstaan in een gebied waar vroeger de zee af en toe over het land stroomde en er vruchtbare slibafzettingen zijn ontstaan. De dorpen liggen op een zandrug van ongeveer 4 kilometer. De naam “de Gast” in Zuidhorn herinnert hieraan, want een ‘gast’ is een keileemrug. Noordhorn ligt op de noordelijke hoek hiervan, Zuidhorn, uiteraard, op de zuidelijke.

Er is weinig bekend over de exacte ontstaansgeschiedenis. Noord- en Zuidhorn lagen geïsoleerd door het omliggende water, wel was er sprake van bewoning van het nabijgelegen eiland Humsterland. In de 13e eeuw werden de eerste dijken aangelegd rondom Noordhorn waardoor bewoning mogelijk werd. Rond 1280 werd een kerk gebouwd in Noordhorn, de huidige Hervormde Kerk. In 1398 werd de plaats “Noordhoren” voor het eerst in officiële documenten genoemd.

Noordhorn en Zuidhorn lagen aanvankelijk geïsoleerd, maar door de aanleg van verschillende dijken, begon het gebied langzamerhand een verbinding te vormen met de landschappen Middag, Humsterland, Vredewold en Westelijk Langewold. Deze dijkaanleg werd gerealiseerd door de monikken van Gerkesklooster, Cusemer en andere landeigenaren, die dijken begonnen aan te leggen ten noorden van de bestaande dijken vanaf 1320. Daarbij vormde een van de dijken ook een belangrijke heerweg tussen Friesland, de Ommelanden en de stad Groningen. Dit pakte zeer ongunstig uit voor beide dorpen, daar deze op de route lagen van de verschillende legertjes die het gebied van tijd tot tijd binnenvielen.

Slag bij Noordhorn
In de 14e en 15e eeuw was het gebied daarom regelmatig een strijdtoneel.. De laatste, grote, veldslag was tijdens de tachtigjarige oorlog toen de slag bij Noordhorn plaatsvond waarbij ca. 2000 mensen het leven lieten. Dat gebeurde in het “Norritsveld”, nu nog steeds onder die naam bekend. Hier werd op 30 september 1581 John Norrits, aanvoerder van een Engels regiment in Staatsdienst, door de Spaanse bevelhebber Verdugo verslagen.

Graaf Willem Lodewijk van Nassau wil na het verraad van Rennenberg vanuit Friesland Groningen veroveren. Aanhangers van de staten bezetten het Westerkwartier en Hunsingo. De Engelsman John Norrits of Norris verdrijft Spaanse troepen uit Munnikezijl en Grijpskerk. Staatse soldaten worden ingekwartierd in Noordhorn. De Noordhorners moeten voedsel en hun huis ter beschikking stellen aan de soldaten. Maar stadhouder Rennenberg overlijdt en dan komt zijn opvolger, Verdugo, met een Spaans leger. Op 1 september 1581 botsen de legers op elkaar bij Noordhorn, vlakbij Groningen. Meer dan duizend Schotten onder sir Bartholomew Balfour sneuvelen, evenals Engelsen onder Sir John Norris, die leiding geeft aan staatse kant. Ook Schotse ruiters onder Sir William Edmond vechten mee.

Graaf Willem lodewijk van Nassau poogde vanuit Friesland het door het zgn. “verraad van Rennenberg” weer Spaans geworden Groningen te veroveren. Daar had hij soldaten voor nodig; Schotten maakten daar een wezenlijk deel van uit. Er waren niet alleen Schotten bij die uit het hongerende Haarlem hadden weten te ontsnappen, zoals de artillerie-officier Cunningham, in de archieven vaak “Den Heer van Kuin en Ham, alias Smit” genoemd. Er waren ook veel Schotten onder de hulptroepen door de Prins naar het noorden gezonden om de Spaanse macht van Verdugo te weerstaan. Desondanks verloor Willem Lodewijk in 1581 de slag bij Noordhorn. Veel van de doden waren Schotten onder Sir Bartholomew Balfour en Engelsen onder Sir John Norris. Ook Schotse ruiterij onder Sir William Edmond vocht mee.

In Noordhorn herinnert de naam van de Norritsstraat nog aan deze slag.

Toekomst
Uiteraard valt er veel meer te vertellen over de Gemeente Zuidhorn en alle dorpen, streken en gebieden.. Dit is dan ook niet meer dan een kleine ‘aftrap’. En wat brengt de toekomst? Dat zou iedereen wel willen kunnen voorspellen. In elk geval gaan er veel dingen veranderen in Zuidhorn e.o. denk hierbij aan de (omstreden) rondweg of “variant 4a” -die het dorp Noordhorn letterlijk en figuurlijk verdeeld- , de nieuwe wijk de Oostergast, .. enz!

Bronnen:
http://nl.wikipedia.org/wiki/Noordhorn
http://nl.wikipedia.org/wiki/Humsterland
http://nl.wikipedia.org/wiki/Zuidhorn
http://www.vvvwesterkwartier.nl/
http://www.zuidhorn.nl